पाँच दिन समुन्द्रमा तैरिएर फर्किएको मान्छे

पाँच दिनको समुद्र–संघर्ष : रविन्द्रनाथ दासको जिउँदो फर्कने कथा र हाम्रो मानवीयताका गहिरा प्रश्नहरू

२०७६ सालको एक साउनको दिन, समुन्द्र किनारामा उभिएको एउटा थकित शरीरले आँखा खोल्दै भन्यो—”बारम्बार लाग्थ्यो, म अब बाँच्दिनँ, तर जिउँदै छु, किनकि शायद कसैले मलाई सम्झिरहेथ्यो…”। त्यो व्यक्ति थिए, दक्षिण २४ परगनाको काकद्वीपका एक सामान्य तर गहिरो साहस बोकेका माछा मार्ने डुङ्गाका कप्तान—रविन्द्रनाथ दास।

रविन्द्रनाथले भोगेको पाँच दिनको समुद्री थुनिएको जीवन, हाम्रो आधुनिक संवेदनशीलताको धेरै तह उजागर गर्छ। हरेक दिन हाम्रो नजर स्क्रोल हुँदै जाने खबरबीच हराउँदै जान सक्ने समाचारको पछाडि एउटा यस्तो कथा छ, जसले न केवल मानव जिजीविषा (survival instinct) को पराकाष्ठा देखाउँछ, बरु हामीलाई गहिरो प्रश्न पनि सोध्छ—जीवनका लागि आवश्यक तत्व के हुन् ? अनि हाम्रो सहानुभूतिको सीमाना कहाँ पुगेर टुटिन्छ ?

साउन २० गते अर्थात् जुलाई ६, २०१९ को दिन, रविन्द्रनाथ दास आफ्नो “एफबी नयन-१” नामक ट्रलरसहित १४ जना माछा मार्ने साथीहरू लिएर समुद्रको छेउ जान्छन्। लक्ष्य उही—दैनिक श्रम र पेट पाल्ने भरपर्दो बाटो। तर त्यस साँझ आउने आँधी उनका लागि केवल मौसमीय विपत्ति थिएन, त्यो एक परीक्षास्थल थियो। आँधीले ट्रलर डुबायो। तीन जना सँगै डुङ्गाभित्रै थुनिए, बाँकी १२ जनाले बाँच्ने आशामा समुद्रमा हाम्फाले। त्यो दिनदेखि सुरु भयो, मानव शरीरको सीमा र आत्माको अठोटको कठिनतम परीक्षा।

बिहानको उज्यालो, रातको अँध्यारो, तातो घाम र छालको हिर्काइबीच रविन्द्रनाथले बाँसको पोल र ड्रमको सहायताले पाँच दिन समुन्द्रमा तैरिए। पानी त केवल वर्षाले दिएको। खानु त परको कुरा, जिउँदो रहनु नै असम्भवजस्तै थियो। पाँच दिनसम्म उनका ११ साथीसँगै समुद्रको काल बनिसकेको थियो, एकपछि अर्को गर्दै डुब्न पुगे। एकजना भने उनलाई विशेष पीडा दिएर बिछोडिए—भान्जा।

भान्जा डरले थरथराइरहेका थिए। जीवन–ज्यानको रक्षा गर्ने लाइफ ज्याकेट भिरेको बालकलाई दाजुले काँधमा बोकेर बचाउने प्रयास गरे। तर आँधीजस्तो आँसु बगाएर उनले भन्नुपर्‍यो—”बचाउन सकिनँ, मेरा काँधमै हुँदा उनले सास त्यागे।”

समुद्रको हावाले सायद दासलाई पनि घिसार्नै लागेको थियो। तर पाँचौं दिन, जुलाई १०, बंगलादेशी जहाज “एमभी जवाद” ले उनलाई देख्यो। दुई घण्टासम्म जहाजले उनलाई खोजिरहेको थियो—एकपल्ट त नजरबाटै हराए। तर अन्ततः, मानिसले मानिसको जीवन बचायो।

यी पाँच दिनको संघर्ष केवल एक जनाको ज्यान बाँच्ने कथा होइन। यो कथा हो, जहाँ हामी—शहरिया, ‘डिजिटल’ समाजमा बस्नेहरू—प्रश्न गरौं, हामी कति बाँच्न अभ्यस्त छौं ? जीवन र मृत्युको सीमारेखामा उभिँदाको अनुभूति के हुन्छ ? अनि यस्तो विपत्तिको खबर पढ्दा हामीलाई साँचो पीडा महसुस हुन्छ कि त्यो केवल एउटा चकलेट–कन्फेटीझैं सनसनी हो ?

https://curlytales.com/man-rescued-after-5-days-of-surviving-in-the-sea-without-food-and-water/

दासलाई जति बाँच्ने रहर थियो, उति नै आवश्यकता थियो उनको परिवारलाई पनि उनको बाँचाइ। उहाँ आफ्नो गाउँका लागि केवल ट्रलर कप्तान थिएनन्, उहँ त्यहाँका बाबा, माइला दाजु, छिमेकीहरूको साहारा, अनि त्यो टोलमा पुराना अनुभवको एक जिन्दा किताब पनि थिए। यस्ता मानिसहरूको जीवन कुनै समाचारको ‘हेडलाइन’ मात्रै होइन, यो गाउँको इतिहास र भविष्य पनि हो।

जब उनले कोलकाताको अस्पतालमा भर्ना भएर सञ्चो हुँदै थिए, त्यतिबेलासम्म देशका धेरै हिस्सामा यो समाचार टिभीको स्क्रोलमा देखिइसकेको थियो। केही पत्रकारले उनको कथा लेखे, केहीले फोटो खिचे, र केही सरकारी अधिकारीहरूले अस्पतालमा पुगेर अनुगमन पनि गरे। तर त्यसपछि के भयो ? के उनको माछा मार्ने काममा पुनः फर्कन सहयोग भयो ? के सरकारी स्तरबाट उनजस्ता जोखिम लिने माछा मार्ने कामदारका लागि बीमा, सुरक्षित पोसाक वा रेडियो उपकरणको सुनिश्चितता भयो ? कि त्यो खबर पनि, हाम्रो ध्यान–चेतनाझैं, भोलिपल्टको नयाँ समाचारसँगै विस्मृतिमा गयो ?

यो केवल भारतको बंगालको कथा होइन, नेपालको टाँकीभञ्ज्याङदेखि कोशीको दोभानसम्म हजारौं यस्ता दासहरू छन्, जो हरेक वर्ष मनसुनको छालमा डुब्छन्। मोही खाँदै आएको जिन्दगीमा, समुन्द्रको नुनिलो पानीसँग लड्नुपर्छ। तर जब तिनीहरू दुर्घटनामा परेर फर्कन्नन्, हाम्रो देशको शासन–प्रणाली मौन हुन्छ। न राहत, न सहयोग, न अनुसन्धन। किनभने तिनीहरू ‘अनौपचारिक क्षेत्रका’ नागरिक हुन्—कागजमा नाम नभएका कामदार, बीमाबिनाका नागरिक।

जब हामी शेखर सुमनको सन्दर्भमा कलेजमा भाषण गर्छौं, “समानताको कुरा गर्छौं”, तब रविन्द्रनाथ दासको जीवनले ती आदर्शको परीक्षण गर्छ। किनकि उनले कुनै औपचारिक भाषा बोलेनन्, कुनै खाँटी सिद्धान्त कोट गरेनन्, तर उनले जिउँदै फर्किएर भने—”बाँच्ने रहरले मलाई तुन्क्यायो।” त्यो रहरमा कति स्वाभाविक मानवीय आत्मा लुकेको थियो !

उनको शरीर त थकित थियो, तर आँखा अझै जीवनसँग स्नेहमा थियो। उनलाई जसरी एक बंगलादेशी जहाजले बचायो, त्यसरी नै हाम्रो राज्यले आफ्ना जोखिममा काम गर्ने श्रमिकहरूलाई के कुनै ‘मानवीय जहाज’ बन्न सक्दैन ?

हाम्रो समाजमा ‘हिरो’ बन्ने पात्रहरू प्रायः पर्दामा देखिन्छन्—सुपरहिरो, सेना, वा नेताहरू। तर रविन्द्रनाथ दासजस्ता हिरोहरू चुपचाप हाम्रो चेतनाभित्र डुबिरहेका छन्। जब उनले पाँच दिनसम्म न खाना खाए, न शारीरिक उपचार पाए, तर पनि जीवन नछोडे—त्यसपछि कुनै पनि पद, जागिर, वा भाषणको तुलना त्यस आत्मबलसँग गर्न सकिँदैन।

अब प्रश्न उठ्छ—यस्ता जीवनलाई हामीले कति चिनेका छौं ? कति सम्मान गरेका छौं ? के हाम्रा पाठ्यक्रमहरूमा, रेडियो नाटकहरूमा, या स्कुलका क्लासरूममा यस्तो जीवित संघर्षको सन्दर्भ आउँछ ? यदि छैन भने, त्यो केवल हाम्रो शिक्षा प्रणालीको कमजोरी होइन, त्यो हाम्रो सामाजिक संवेदना–शून्यताको प्रमाण हो।

शहरमा बस्ने हामीमध्ये धेरैले समुन्द्रको तुफान के हो भनेर महसुस गरेका छैनौं। हामी ‘वेदर एप’ हेरेर छाता बोक्ने निर्णय गर्छौं। तर समुन्द्र जाने मजदुरहरू, आँधी चिउरा र चिया लिएर टोलाइरहेका हुन्छन्—”अब फर्कन पाइन्छ कि पाइन्न?”

पाँच दिनसम्म ‘नौलो जन्म’को जस्तै अनुभव गरेका रविन्द्रनाथ अहिले पनि माछा मार्न जान चाहन्छन्। किनभने त्यो उनको जिन्दगी हो। त्यो उनको धर्मजस्तै हो। तर हाम्रो समाज के उनको दोस्रो जीवनको मूल्य बुझ्छ ? कि केवल पाँच दिनको ‘वाइरल स्टोरी’ बनाएर बिर्सिन्छ ?

शायद अहिले पनि समुद्रमा कतै अर्को रविन्द्रनाथ लडिरहेको छ, बाँसको पोल समातेर भोकै, प्यासै तैरिरहेको छ। फरक यत्ति हो—हामी त्यो क्षण उसलाई देख्न सक्दैनौं, किनकि हाम्रो नजर यत्रतत्रभित्र भुलिएको हुन्छ।

र त, यो केवल एउटा उद्धारको कथा होइन। यो चेतनाको कथा हो। त्यो चेतना, जसले हामीलाई भनिरहेछ—”तिमी अझै मान्छे हौ भने, यस्ता जीवनको कथा बिर्सनु हुँदैन।”

र त म भन्छु—रविन्द्रनाथ दासले आफूलाई मात्र होइन, हामी सबैलाई बचाएका छन्। किनभने उनको कथा हामीलाई फेरि एकपटक मानव बन्न सिकाउँछ—संवेदनशील, नम्र, र सम्झन सक्ने। यदि हामीले त्यसलाई बिर्स्यौं भने, हामी फेरि एक पटक मरेका हुनेछौं—योपटक आत्माको मृत्यु हुनेछ।