यस लेखमा नेपाली राजनीतिक दलहरूको उम्मेदवार चयन प्रक्रिया सुधार्न आवश्यक प्रमुख उपायहरू विश्लेषण गरिएको छ । रास्वपाको नवीन प्रयासलाई आधार मानेर, पारदर्शिता, समावेशीपन, तटस्थ अनुगमन, नेतृत्व विकास, प्रविधिको प्रयोग र अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासको सन्दर्भमा व्यवहारिक सुझावहरू प्रस्तुत गरिएका छन् । यी सुधार उपायहरू सबै पार्टीका लागि सान्दर्भिक हुने गरी, राजनीतिको विश्वसनीयता, सहभागिता र संस्थागत सुधारमा टेवा पुर्याउने आशय लेखमा समेटिएको छ ।
कुनै बेला राजनीतिक दलको उम्मेदवार चयन भन्नासाथ केही अनुहार, त्यही प्रवृत्ति, र सोही खालका समीकरणको मात्रै सम्झना आउँथ्यो । एकपछि अर्को पुस्ता फेरिए पनि दलभित्रको शक्तिशाली घेरा भने परिवर्तन हुन सकेको थिएन । यस पृष्ठभूमिमा, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) ले उम्मेदवार चयनका लागि पारदर्शी र समावेशी प्रक्रिया अगाडि सार्ने प्रयास गर्नु आफैँमा एक साहसिक, प्रशंसनीय र परिवर्तनकारी थालनी हो । तर, जुनसुकै राम्रो योजनाले मात्रै पुग्दैन, त्यसलाई अझ परिणाममुखी, व्यवहारिक र विश्वासिलो बनाउनु भनेको अर्को ठूलो जिम्मेवारी हो ।
रास्वपाको प्रस्तावित उम्मेदवार छनोट विधि– पूर्वचुनाव, स्वतन्त्र समीक्षक, नेतृत्व एकेडेमी, तटस्थ विशेषज्ञको योगदान, अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासको अध्ययनजस्ता पक्षले सहजै ध्यान तान्छन् । तर, व्यवहारमा जाँदा अझ कस्ता पक्षमा ध्यान दिन सकिन्छ ? के अझ सुधार गर्न सकिने ठाउँ छन् ? यिनै जिज्ञासामाथि लेखका अगाडि बढाऔँ ।
मात्र प्रक्रियाको चर्चा गरेर पुग्दैन । कार्यान्वयनको सवाल अझै गाह्रो हुन्छ । विशेष गरी नेपालको भूगोल, स्थानीय सामाजिक बनोट, दलगत संस्कार र स्रोत साधनको सीमाले गर्दा कागजमा राम्रो देखिने थुप्रै योजनाले व्यवहारमा खुट्टा टेक्न नसकेको इतिहास ताजै छ । अनि, राजनीति मात्रै होइन, हाम्रो दैनिक जीवनकै उदाहरणले देखाउँछ—तरकारी बिउ राम्रो छ भने मात्रै हुन्न, त्यसलाई सिञ्चाइ, मलजल, रेखदेख नगरे बाँझै जान सक्छ ।
रास्वपाले अघि सारेको प्रारम्भिक चुनाव (प्राइमरी) को अवधारणा नेपालमा नयाँ त होइन, तर गहिरोसँग कार्यान्वयन भने शायद अहिलेसम्मको राजनीतिमा भएको छैन । राजनीतिक दलमा दाबी गर्ने अनुहारहरू चुनावी टिकट पाउने सवालमा नेतृत्वसँगको नजिकको सम्बन्ध, आन्तरिक गुटगत समीकरण, वा कुनै किसिमको दबाबका आधारमा मात्रै नफैसला होस् भन्नेमै यसको महत्व छ । तर, प्रारम्भिक चुनाव देशका विकट भूभाग, दुर्गम जिल्ला र टाढाटाढाका पालिकामा कसरी प्रभावकारी ढंगमा लागू गर्न सकिन्छ ? पञ्चायतदेखि अहिलेसम्मका सयौं योजना स्थानीय कार्यान्वयनमा असफल हुँदा, फेरि नयॉं उत्साह छरिनु के सहज छ त ?
यसका लागि विस्तृत कार्ययोजना, छरितो बजेट व्यवस्थापन, प्रशासनिक संयन्त्र र प्रष्ट निर्देशन हुनुपर्छ । कार्यान्वयनकै मोडमा पुग्दा थुप्रै प्राविधिक, भौतिक र जनशक्ति चुनौती आइपुग्नेछन् । देशका दूरदराजमा चुनावी प्रक्रियाका लागि सहज यातायात, सूचना आदानप्रदान, मतदाता सचेतना, आवश्यक प्रविधि—यी सबै कुरामा गम्भीर ध्यान दिन जरुरी देखिन्छ । सानो उदाहरण, कर्णालीका कुनै गाउँमा एक किलोमिटर हिंड्न पनि घण्टा लाग्छ, यत्रो ठाउँमा प्राइमरी चुनाव चलाउनको लागि कस्तो तयारी आवश्यक पर्ला ? अनि, बजेट कहाँबाट आउला ? नेतृत्वले यहाँ ध्यान दिनैपर्छ, नत्र सुन्दर सपना व्यवहारमै सपनै भएर सीमित हुन सक्ने जोखिम उच्चै छ ।
कुनै पनि विधि पारदर्शी, निष्पक्ष र विश्वासिलो बनेको छ कि छैन भनेर प्रमाणित गर्न, तेस्रो पक्षको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ । हाम्रो देशको हालसम्मको राजनीतिक यात्रा हेर्दा, पार्टीभित्रको निर्णय, कार्यान्वयन सबै कुरा दलकै स्वार्थ, गुट र शक्तिको घेराभित्रै सीमित देखिन्छ । यस्तोमा, उम्मेदवार छनोट प्रक्रिया ‘स्वच्छ’ भनेर दाबी गर्नु मात्रैले विश्वास जित्दैन । यसकारण, तटस्थ, स्वतन्त्र र अनुभवी निकायले प्रक्रिया अनुगमन, मूल्याङ्कन र स्वीकृति दिन सक्नुपर्छ । देशभित्रका निर्वाचन पर्यवेक्षक संस्था, कानूनी विज्ञ, पत्रकार, नागरिक समाजका प्रतिनिधि–यिनीहरूको सहभागिताले पारदर्शिता, निष्पक्षता र समाजमा विश्वसनीयता बढाउन सहयोग पुग्छ ।
यस्तै, रास्वपाले प्रस्ताव गरेको नेतृत्व एकेडेमीको अवधारणा निकै आकर्षक छ । विगतमा राजनीतिक उम्मेदवार बन्ने मानिसको मापदण्ड भनेको केवल पार्टी कार्यकर्ता हुनु, नेतासँग नजिक हुनु वा कुनै पेशागत सफलता मात्र थियो । तर, राजनीतिको पेशागत गुणस्तर, मुलुक चलाउने सीप र इमान्दारताको मूल्याङ्कन हुने एउटा संस्थागत संरचना बनाउने सोच आफैँमा नयाँ हो । यहाँ खास गरी, एकेडेमीको संरचना, पाठ्यक्रम, प्रशिक्षक छनोट, मूल्याङ्कन विधि र दीर्घकालीन प्रभावलाई प्रष्टसँग स्पष्ट गर्न आवश्यक छ । यस्ता संस्थाले कुशल, जिम्मेवार र दूरदर्शी नेतृत्व तयार गर्न सक्ने हो भने, नेपाली राजनीतिमा ‘फेस–बेस’ राजनीति होइन, योग्यता र दृष्टिकोणको राजनीति सम्भव छ भन्ने आशा गर्न सकिन्छ ।
तर, शिक्षा मात्र भएन, परीक्षणमा ‘सबैलाई बराबरी मौका’ कसरी दिने ? परीक्षामा कसको नम्बर कति ? कुनै पूर्वाग्रह त छैन ? यहाँ निष्पक्ष मूल्याङ्कन मापदण्ड, स्कोरिङ सिस्टम, गुनासो सुनुवाइ र पारदर्शी परिणाम प्रकाशन अति आवश्यक छ ।
हामीले प्रायः हाम्रो घर–परिवारमा सुनेका छौं, ‘आफ्नै कमजोरी देख्न सक्नु ठूलो कुरा’ भनेर । त्यसैगरी, रास्वपाको उम्मेदवार चयन प्रक्रिया ‘आफैँ राम्रो छ’ भन्नुमा मात्रै सीमित रहनुहुँदैन । निरन्तर समिक्षा, विशेषज्ञ सुझाव र निरपेक्ष समीक्षकको विश्लेषणबाट मात्र सुधार सम्भव छ । देशी–विदेशी विद्वान, निर्वाचन विज्ञ, अनुभव प्राप्त सन्दर्भतज्ञहरूसँग नियमित अन्तरक्रिया, समिक्षा र सुझाव ग्रहण गर्दै जानु उचित हुन्छ । उदाहरणका लागि, भारत, बंगलादेश, दक्षिण कोरिया जस्ता मुलुकमा दलको उम्मेदवार छनोटमा भएका नवीनतम अभ्यास अध्ययन गर्न सकिन्छ ।
तर, विदेशी अभ्यास ‘तुइन’ जस्तै सापटी ल्याउने कुरा होइन, हाम्रो समाज, संस्कार, भूगोलअनुसार उपयुक्त बनाउने चुनौती पनि छ । यहाँ, अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासको तुलनात्मक अध्ययन गरेर व्यवहारमा लागू गर्न सकिने बुँदा छनोट गर्न सकिन्छ ।
यत्ति मात्रै पर्याप्त छैन । समाजमा नयाँ अभ्यास भित्र्याउँदा आमजनसमक्ष त्यसको मर्म बुझाउन, सहभागी बनाउन र विश्वास जगाउन गम्भीर प्रयास चाहिन्छ । नेपालको राजनीतिक इतिहासमा थुप्रै राम्रो काम ‘बुझाइ’ अभावमा असफल भएका छन् । त्यसैले, उम्मेदवार चयन प्रक्रियाबारे स्पष्ट, सुचिन्तित र आकर्षक जनसञ्चार अभियान चलाउन आवश्यक छ । पार्टी सदस्य, समर्थक, तटस्थ मतदाता सबैलाई प्रक्रियाबारे बुझाउने, प्रश्न सोध्न पाउने वातावरण बनाउनु उचित हुन्छ । सञ्चारकै कमजोरीले थुप्रै जनआन्दोलन, सरकारी योजना, विकास परियोजना असफल भएका दृष्टान्तहरू यत्रतत्र छरिएका छन् ।
संगठन बलियो बनाउन मात्रै हैन, स्थानीय तहदेखि केन्द्रसम्मका पार्टी कार्यकर्ता, पदाधिकारी र सदस्यहरूसम्म लगातार तालिम, कार्यशाला र अभिमुखीकरण गरिरहनु पर्दछ । प्रक्रियाबारे बुझाइ बढेपछि मात्रै गम्भीर सहभागिता सम्भव हुन्छ । यहाँ, पार्टीको ‘शक्तिशाली नेतृत्व’ मात्रैले हैन, ‘सचेत सदस्य’ले मात्र नयाँ अभ्यासलाई जरा गाड्न सक्ने देखिन्छ ।
आफ्ना नयाँ प्रक्रिया तुरुन्तै देशभर लागू गर्नु भन्दा, सुरुवाती चरणमा केही निर्वाचन क्षेत्रमा परीक्षण (पाइलट टेष्ट) गरेर, त्यहाँबाट आएको प्रतिकृया, समस्या, समाधान, सुधार–सबैलाई संकलन गरेर, फेरि मुलुकभर विस्तार गर्नु व्यवहारिक, प्रभावकारी र कम जोखिमपूर्ण हुन्छ । थुप्रै योजना, नीति वा नियम ‘पाइलट टेष्ट’ नगरी देशव्यापी बनाएर पछि असफल भएको नेपाली अनुभव हामीसँग प्रशस्तै छ ।
प्रविधिको युगमा निर्वाचन प्रक्रिया, उम्मेदवार मूल्याङ्कन, मतदातासँगको सम्वाद, तालिम सबैकुरा डिजिटल प्रणालीमार्फत गर्न सकिने सम्भावना खुल्यो । यहाँ, अनलाइन भोटिङ, डिजिटल डाटाबेस, स्वतः मूल्याङ्कन, मोबाइल एप, वेबपोर्टल मार्फत सूचना प्रवाह, गुनासो संकलनजस्ता नवीनतम उपायलाई कार्यान्वयन गर्न सकिन्छ । प्रविधिले पारदर्शिता, कार्यक्षमता, समयको बचत र व्यापक सहभागिता सम्भव गराउँछ । तर, प्रविधिको पहुँचको सवालमा पनि ग्रामीण, सीमान्तकृत क्षेत्रको विशेष ध्यान राख्नैपर्छ ।
प्रक्रियामा लचिलोपन, निरन्तर सुधार र प्रतिकृयामा सुनुवाइ नगर्ने हो भने, सुरुवाती उत्साह बिस्तारै मन्द हुनसक्छ । त्यसैले, प्रत्येक चुनावपछि समीक्षा, प्रतिकृया संकलन, समस्याको समाधान, सुधार र समायोजनको व्यवस्था हुनु आवश्यक छ । समय अनुसार, जनअपेक्षा अनुसार, अनुभव अनुसार प्रक्रिया परिवर्तन, परिष्कृत र सशक्त बनाउन सक्नुपर्छ ।
यस्तो प्रक्रिया कार्यान्वयन गर्न सजिलो छैन । नेतृत्वको इच्छाशक्ति, स्रोत साधनको व्यवस्थापन, तालिम र प्रविधि, जनसञ्चार, समीक्षा र समायोजनका लागि विशेषज्ञ टोली, स्थानीय संरचना, पारदर्शिता अनुगमनका लागि तेस्रो पक्ष सबैको सामूहिक भूमिका आवश्यक छ । यहाँ थोरै गल्तीले मात्रै नभइ, सानो चुकले समेत मुलुकको राजनीतिको भविष्यमा असर पार्न सक्छ ।
पार्टीको एउटा मात्र सही निर्णयले समाजमा परिवर्तनको हलचल ल्याउन सक्छ भने, एउटा गल्तीले विश्वास गुम्न सक्छ । आजको नेपालमा आम मानिसहरूमा राजनीतिक दलप्रतिको विश्वास खस्कँदो छ । पुराना पार्टीहरूमा देखिएको टिकट बिक्री, गुटगत खेल, भागबण्डा, पारिवारिककरण, स्वार्थी प्रवृत्तिले नयाँ पुस्ता नै राजनीतिप्रति विरक्तिएका छन् ।
मुलुकमा परिवर्तनको आशा पलाउने बेला–रास्वपाले देखाएको उम्मेदवार छनोटको बाटो हाम्रा लागि उज्यालो किरण हो कि, केवल अर्को लट्ठी मात्रै ? यो प्रश्नमा उत्तर पाउनका लागि प्रक्रिया मात्रै होइन, त्यसको व्यवहारिकता, परिणाम, समाजमा ल्याउने विश्वास र नेतृत्वको ईमान्दारीले ठोस जवाफ दिनुपर्छ ।
यो प्रक्रिया सही ढंगले लागू भयो भने, यसले नेपाली राजनीतिमा उम्मेदवार छनोटको स्तरमा क्रान्तिकारी सुधार ल्याउन सक्छ । भोलिका दिनमा, ‘टिकट’ लिने हो भने ‘नेतासँग नजिक’ हुनु आवश्यक नपर्ने, ‘योग्यता, दृष्टिकोण, समाजसेवा र इमान्दारिता’ मुख्य मापदण्ड हुने, आम मानिसले ‘आफ्ना प्रतिनिधि आफैँ छान्न’ पाउने नयाँ संस्कृति जन्माउनेछ ।
तर, अझै थुप्रै कुरा गर्न, सिक्न, सुधार गर्न बाँकी छ । हामी भित्रैको सुधारको इमानदारी, खुलेर कुरा गर्ने, आलोचना सुन्ने, आफ्नै कमजोरी स्वीकार्ने संस्कारलाई साथ दिन सक्यौं भने मात्र रास्वपाको यो प्रयास ‘मोडेल’ बन्न सक्छ ।
कहिलेकाहीँ लाग्छ—पुराना पुस्ताले अपनाएको पार्टी राजनीतिमा ‘च्याउको जस्तै’ गुट, भागबण्डा, अनुहारको राजनीति कति समय टिक्ला ? समाजको माग, युवा पुस्ताको आकांक्षा र समावेशीताको आवाज बलियो हुँदै जाँदा, नेतृत्वको परम्परागत शैली टिक्न सक्छ त ?
रास्वपाले आज उठाएको साहसिक कदमले नेपाली राजनीतिमा नयाँ अध्याय सुरु गर्ने कि, फेरि अर्को राम्रो प्रयास असफल हुने ?
आशावादी हुनुको विकल्प छैन । हामीले नियाल्दै आएका छौं—हाम्रो समाजको विगत, वर्तमान र भविष्यबीचको पुल बन्ने हैसियतमा राजनीतिलाई । अनि, यस पुलको ‘जग’ बनाउने जिम्मेवारी पार्टीको मात्र होइन, समाजको हो । रास्वपा जस्ता नयाँ पार्टीले यसमा अग्रसरता लिएको देख्दा, हामी सबैले ताली बजाउने हैन, आलोचना, सुझाव र सहयोग गरेर सशक्त पार्नुपर्ने बेला आएको छ ।
अन्तमा, हिजोका दिनमा उम्मेदवार चयन दलको भित्रि बैठक र केही सीमित अनुहारको कुरा मात्रै थियो, भोलिका दिनमा जनता स्वयं सहभागी हुने, योग्यता र दृष्टिकोणको मुल्याङ्कन हुने समय नआउला भन्न सकिन्न ।
त्यो दिन चाँडै आओस्, जसमा उम्मेदवार छनोटमा ‘बाहिरैबाट हेरिएको’ होइन, ‘भित्रै बसेर बनाएको’ व्यवस्था होस् । अनि, मुलुकलाई सही नेतृत्व दिने गहिरो प्रक्रिया स्थापित होस् ।
अझ, आजको रास्वपाको पहल ‘नयाँ नेपाल’ बनाउने यात्राको पहिलो गम्भीर पाइलो होस् भन्ने शुभकामनासहित—
यो बाटो कष्टकर भए पनि, लामो भए पनि, सही दिशामा हिँडियोस् ।
किनभने, परिवर्तनको बीउ सधैं पहिला रोप्नैपर्छ, त्यसपछि मात्र उम्रन्छ ।
